Áhættumat vegna jökulhlaupa frá Sólheimajökli

03.11.2026

Áhættumat vegna jökulhlaupa frá Sólheimajökli

Jökulhlaup frá Sólheimajökli geta skapað mikla hættu á fjölförnum ferðamannastöðum við jökulinn og á Sólheimasandi. Áhættumat Veðurstofu Íslands sýnir að tímanlegar lokanir og rýmingar skipta miklu til að tryggja öryggi fólks. Við jökulinn getur fyrirvarinn verið svo stuttur að ekki sé hægt að bíða eftir fyrstu merkjum um hlaup við jökuljaðar.

Jökulhlaup eru þekkt frá Sólheimajökli, bæði minni hlaup vegna jarðhitavirkni undir Mýrdalsjökli og stórhlaup vegna eldsumbrota í Kötlu. Á svæðinu er mikil umferð ferðafólks og þar starfa meðal annars jöklaleiðsögumenn og starfsfólk ferðaþjónustufyrirtækja.

Í skýrslu Veðurstofunnar frá 2022 er lagt mat á hættu og áhættu vegna slíkra hlaupa. Niðurstöðurnar byggja á hermun jökulhlaupa og upplýsingum um fjölda fólks og viðverutíma þess á níu svæðum innan mögulegrar flóðútbreiðslu.

Þrjár sviðsmyndir jökulhlaupa

Í rannsókninni eru reiknaðar þrjár meginsviðsmyndir vegna jarðhita- og eldvirkni undir Mýrdalsjökli. Þær lýsa mismunandi stórum hlaupum og eru notaðar til að meta útbreiðslu hlaupvatns, vatnsdýpi, straumhraða og framrásartíma.

Niðurstöðurnar sýna að hlaup geta skapað hættu á jöklinum sjálfum, við jaðar hans, á göngustígnum að jöklinum, á þjónustusvæðinu við enda Sólheimajökulsvegar og á veginum sjálfum. Hætta getur einnig skapast við brúna yfir Jökulsá á Sólheimasandi á þjóðvegi 1.

Stærri hlaup geta náð að flugvélarflakinu á Sólheimasandi, gönguleiðinni að því og bílastæðinu við upphaf hennar. Í verstu atburðarásum gæti hlaupvatn jafnframt náð að húsum á Ytri-Sólheimum 1 og Sólheimahjáleigu.

Kort af mögulegu flóðasvæði frá Sólheimajökli yfir Sólheimasand til sjávar. Þjónustusvæðið við jökulinn, hluti þjóðvegar 1, bílastæðið við gönguleiðina að flugvélarflakinu og flakið sjálft eru innan reiknaðs flóðasvæðis.

Reiknuð hámarksútbreiðsla jökulhlaups frá Sólheimajökli í stærstu sviðsmynd rannsóknarinnar, með hámarksrennsli 100.000 m³/s. Mismunandi litir sýna niðurstöður miðað við ólíkar forsendur um viðnám gegn rennsli og setframburð. Kortið sýnir mögulega útbreiðslu en er ekki spá um einstakan atburð.

Viðverutími hefur áhrif á áhættuna

Áhættumatið sýnir að árleg dánaráhætta getur verið umtalsverð fyrir leiðsögumenn og annað starfsfólk sem dvelur lengi á svæðinu, komi ekki til rýmingar áður en hlaup hefst.

Einstaklingsbundin áhætta ferðamanns í stuttri heimsókn er lítil samkvæmt matinu. Margir geta þó verið á svæðinu samtímis og því gæti orðið mikið manntjón í sjaldgæfum stórhlaupum ef svæðið hefði ekki verið rýmt.

Niðurstöðurnar miðast við forsendur rannsóknarinnar um hlaupasviðsmyndir, fjölda fólks og viðverutíma. Þær lýsa mögulegri áhættu en eru ekki spá um einstakan atburð.

Graf sem sýnir litla árlega dánaráhættu ferðamanna vegna jökulhlaupa en meiri áhættu leiðsögumanna og starfsfólks sem dvelur lengur á svæðinu. Áhættubil þessara starfshópa skarast við dánaráhættu í umferð og byggingariðnaði.

Reiknuð árleg dánaráhætta vegna jökulhlaupa fyrir mismunandi hópa við Sólheimajökul, án fyrirbyggjandi rýmingar. Matið tekur mið af ólíkum viðverutíma hópanna. Til samanburðar er sýnd áhætta vegna umferðar, starfa í byggingariðnaði og eldinga. Láréttu strikin sýna bil metinnar áhættu og ásinn er á lograkvarða.

Rýming þarf að hefjast áður en hlaup kemur fram

Framrás jökulhlaupa getur verið hröð og minnstur tími gefst til viðbragða næst jöklinum. Þá gæti Sólheimajökulsvegur orðið ófær og fólk orðið innlyksa við jökulinn og á þjónustusvæðinu.

Skýrsluhöfundar leggja því áherslu á að lokanir og rýmingar þurfi að byggja á fyrstu merkjum um breytta jarðhitavirkni eða eldsumbrot sem gætu valdið hlaupi. Ekki sé hægt að bíða eftir því að hlaupvatn sjáist við jökuljaðar.

Góð vöktun á Kötlu, skýr viðmið um lokanir og rýmingar og öruggt boðkerfi eru lykilþættir í þessum undirbúningi. Jafnframt þurfa ferðafólk, leiðsögumenn og annað starfsfólk að þekkja hættuna og vita hvernig bregðast skuli við.